نکات مهم و کلیدی در مورد گیاه کلزا

۱- اهمیت کلزا

کلزا یکی از مهمترین گیاهان دانه روغنی در جهان می‌باشد، چرا که میزان روغن موجود در این دانه با ارزش، بالای ۴۰ درصد می باشد و به دلیل سازگاری بالا و ارزش اقتصادی، جایگزین مناسبی در تناوب‌های زراعی است.

۲- گیاهشناسی

گیاه کلزا با نام علمی Brassica napus یکساله و پهن برگ بوده و دارای دو تیپ بهاره و پاییزه می‌باشد. به طوری که تیپ پاییزه در مناطق سرد و تیپ بهاره آن در مناطق گرمسیر کشت می‌شود.

این گیاه با توجه به دارا بودن ریشه راست، در شرایط مطلوب می‌تواند تا حدود ۸۰ سانتی‌متر در خاک نفوذ کند و به این ترتیب توان گیاه در تحمل خشکی افزایش می‌یابد.

در ابتدای رشد، گیاه وارد مرحله بوته‌ای یا «روزت» می‌شود که این مرحله تا اواخر زمستان ادامه دارد. با افزایش دما و مناسب شدن طول روز، گیاه از مرحله روزت خارج شده و وارد فاز ساقه‌دهی (Bolting) می‌شود. در این مرحله، ساقه اصلی رشد کرده و به‌طور هم‌زمان جوانه‌های جانبی فعال شده و شاخه‌های فرعی را تشکیل می‌دهند. در ادامه، انتهای ساقه اصلی و شاخه‌های فرعی به گل‌آذین خوشه‌ای ختم می‌شود و فرآیند گل‌دهی و تشکیل دانه کامل می‌گردد.

۳- مزایا و نقش کلزا در تناوب زراعی

۳-۱- کنترل علف‌های هرز باریک برگ

کشت یک گیاه پهن‌برگ پس از یک محصول باریک‌برگ، باعث می‌شود که کنترل علف‌های هرز باریک‌برگ به‌طور مؤثرتری انجام شود. علت این موضوع آن است که در زمان کشت گندم، امکان استفاده از علف‌کش‌های اختصاصی باریک‌برگ وجود ندارد، زیرا این علف‌کش‌ها به گیاه گندم نیز آسیب می‌رسانند. بنابراین علف‌های هرز باریک‌برگ تا کشت بعدی باقی می‌مانند.

علاوه بر این، هنگام برداشت گندم با کمباین مقداری ریزش دانه رخ می‌دهد. این دانه‌های ریخته‌شده در فصل بعد به‌عنوان یک گیاه باریک‌برگ ناخواسته (گندم خودرو) در مزرعه ظاهر می‌شوند و جمعیت علف‌های هرز باریک‌برگ را افزایش می‌دهند.

به همین دلیل وقتی در کشت بعدی، یک گیاه پهن برگ مانند کلزا انتخاب شود، این مزیت وجود دارد که بتوان از علف کش اختصاصی باریک برگ استفاده نمود، بدین ترتیب علف های هرز از بین رفته و گیاه کلزا باقی می ماند و در کشت بعدی، از میزان علف های هرز مزرعه کاسته می شود.

۳-۲- افزایش ماده آلی خاک

کشت یک گیاه پهن‌برگ پس از یک محصول باریک‌برگ، باعث می‌شود که کنترل علف‌های هرز باریک‌برگ به‌طور مؤثرتری انجام شود. علت این موضوع آن است که در زمان کشت گندم، امکان استفاده از علف‌کش‌های اختصاصی باریک‌برگ وجود ندارد، زیرا این علف‌کش‌ها به گیاه گندم نیز آسیب می‌رسانند. بنابراین علف‌های هرز باریک‌برگ تا کشت بعدی باقی می‌مانند.

علاوه بر این، هنگام برداشت گندم با کمباین مقداری ریزش دانه رخ می‌دهد. این دانه‌های ریخته‌شده در فصل بعد به‌عنوان یک گیاه باریک‌برگ ناخواسته (گندم خودرو) در مزرعه ظاهر می‌شوند و جمعیت علف‌های هرز باریک‌برگ را افزایش می‌دهند.

به همین دلیل وقتی در کشت بعدی، یک گیاه پهن برگ مانند کلزا انتخاب شود، این مزیت وجود دارد که بتوان از علف کش اختصاصی باریک برگ استفاده نمود، بدین ترتیب علف های هرز از بین رفته و گیاه کلزا باقی می ماند و در کشت بعدی، از میزان علف های هرز مزرعه کاسته می شود.

۳-۳- افزایش عملکرد گندم

بر اساس بررسی های اخیر ۲۰ تا ۲۵ درصد عملکرد گندم کشت شده پس از کلزا افزایش پیدا می کند.

۳-۴- نقش کلزا در کنترل بیماری پاخوره گندم

بیماری پاخوره گندم از مهمترین بیماری‌های کشت گندم محسوب می‌شود که می‌تواند سالانه صدمات جبران‌ناپذیری ایجاد نماید، که تناوب کلزا در کشت گندم می‌تواند تاثیرات قابل توجهی در کنترل این بیماری داشته باشد.

دلیل علمی این مطلب این است که یک سری ترشحات شیمیایی از طریق ریشه و بقایای کلزا به وجود آمده که می تواند مانع توسعه و رشد عامل قارچ بیماری پاخوره گردد.

۳-۵- نقش آبیاری پیش کشت در کنترل علف های هرز

برای بهبود شرایط توصیه می‌شود زمین حدود ۱۵ تا ۲۰ روز پیش از کاشت، آبیاری شود. آبیاری پیش‌ از کاشت سبب می شود که کیفیت شخم به دلیل تأمین رطوبت کافی افزایش پیدا کند. در این حالت، گاوآهن به راحتی در عمق خاک نفوذ کرده و از کلوخه شدن خاک جلوگیری می‌شود.

یکی دیگر از مزایای آبیاری پیش از کشت، سبز شدن بذرهای علف هرز باریک برگ است که با شخم زدن زمین به خوبی کنترل می‌شود و با این روش شاید دیگر حتی نیازی به استفاده از علف کش نباشد.

با توجه به عمق ریشه اصلی کلزا، شخم باید عمیق و یکنواخت صورت گیرد.

۳-۶- میزان بذر و هزینه تولید

از دیگر مزایای کشت کلزا این است که مصرف بذر در کشت کلزا کم بوده و در کاهش هزینه تولید و مباحث اقتصادی این محصول تاثیرگذار است.

۳-۷- تغذیه مناسب کلزا

در زمینه تغذیه گیاه، استفاده از کودهای فسفره مانند سوپر فسفات تریپل و همچنین سولفات پتاسیم سنگی اهمیت ویژه‌ای دارد. علاوه بر این، برای بستر سازی کشت، استفاده از محصولات گرانول جنوبگان نظیر کمپلکس پلاس و فرتی روس توصیه می شود.

۴- تاریخ کشت

مهم‌ترین نکته در دستیابی به رویش ایده‌آل در گیاه کلزا، انتخاب تاریخ مناسب برای کشت می‌باشد، زیرا گیاه باید قبل از شروع سرمای زمستان به مرحله ۶ تا ۸ برگی برسد.

۵- عمق کاشت

بذر های کلزا بسیار ریز هستند، بنابراین باید بذرکاری به گونه ای انجام شود که بذرها در عمق 1 تا 2 سانتی متری یعنی به صورت سطحی کاشته شوند، چرا که اگر بذرها عمیق تر کاشته شوند، رشد رویشی گیاه ضعیف می گردد.

بذور هیبرید دارای اندازه درشت و وزن بیشتری نسبت به سایر ارقام هستند و به دلیل قدرت رشد و پنجه‌زنی بالا، به میزان کمتری ( ۴ تا ۵ کیلوگرم در هر هکتار ) مورد استفاده قرار می گیرند.

۶- مدیریت زمان مناسب آبیاری

اولین آبیاری بلافاصله پس از بذرکاری انجام می‌شود. دومین آبیاری حدوداً یکهفته پس از اولین آبیاری انجام می‌گیرد، زیرا در صورت عدم انجام آبیاری، خاک سله بسته و از خروج گیاهچه ممانعت می‌گردد.

۷- مراحل رشدی کلزا

۷-۱- مرحله روزت

این مرحله یک مرحله از دوره رشد رویشی کلزا است که تا اواخر زمستان ادامه پیدا می‌کند و در صورت فراهم بودن شرایط و رعایت تاریخ کشت، گیاه می‌تواند ۶ تا ۸ برگ تولید نماید و ریشهٔ آن تا عمق ۱۵ سانتی‌متری خاک پیش رود.

محل ذخیره‌سازی ترکیبات فتوسنتزی و مواد غذایی طوقه گیاه می‌باشد. با استفاده از موادغذایی ذخیره شده در طوقه گیاه، تقریبا در اواخر زمستان برگهای جوان گیاه رشد کرده و گیاه وارد فاز ساقه روی می‌شود.

در این مرحله از رشد، استفاده از ترکیبات غنی از فسفر مانند اوره فسفات، فرتریکس 10-52-10،   سولفات آمونیوم، و همچنین هیومیسول جنوبگان (حاوی هیومیک اسید و فولویک اسید) توصیه می‌شود.

۷-۲- مرحله ساقه‌روی در کلزا

با گرم‌شدن تدریجی هوا در اواخر زمستان، گیاه مجددا رشد کرده، از مرحله روزت خارج می‌شود و ساقه تولید می‌کند.

ساقه‌های اصلی گیاه کلزا، گل‌ها و ساقه های گل‌دهنده را تولید می‌کنند. ،ساقه دهی این گیاه به‌خوبی می‌تواند تحت تأثیر تاریخ کشت، رشد بهینه در فصل پاییز و مبارزه به‌موقع با آفاتی مانند شته‌ها قرار گیرد.

در این مرحله استفاده از ترکیباتی نظیر فرتریکس 20-20-20 جنوبگان و میکروریزمغذی جنوبگان توصیه می گردد.

۷-۳- مرحله غلاف بندی

گل‌های کلزا از پایین بوته شروع به باز شدن می‌کنند و به سمت بالا پیش می‌روند. رفته رفته، غلاف‌ها ظاهر می‌شوند. دوره گل‌دهی در کلزا معمولاً ۲۸ تا ۳۰ روز طول می‌انجامد.

آبیاری در تمام مراحل رشد کلزا از اهمیت بالایی برخوردار است. با این حال، مرحله غلاف بندی از حساس ترین مراحل رشدی کلزا به تنش آبی جهت تولید دانه به شمار می رود.

بنابراین، در این مرحله باید مدیریت دقیق‌تری در مورد آبیاری اتخاذ نمود.

در این مرحله، آبیاری به همراه کودهای پتاس بالا نظیر پتاسل جنوبگان و فرتریکس ۳۶-۱۲-۱۲ حائز اهمیت می باشند.

نکته: همچنین توصیه می شود، قبل از تشکیل کپسول ها، جهت بالا بردن کیفیت روغن، از ترکیباتی نظیر سولفات منیزیم جنوبگان به صورت آبیاری استفاده شود.

۷-۴- مرحله رسیدن دانه

در این مرحله دانه های درون غلاف ها رشد کرده و به رنگ زرد در می آیند. مدیریت آبیاری در این مرحله نیز می تواند در افزایش وزن دانه و عملکرد محصول تاثیرات چشمگیری داشته باشد.

۸- آفات مهم کلزا

۸-۱- کک کلزا (Phylloterta erysimi)

علائم بیماری:

علائم لکه سیاه معمولاً به صورت لکه‌های گرد، قهوه‌ای تیره تا سیاه با حلقه‌های متحدالمرکز بر روی اندام‌های گیاهی ظاهر می‌شود. در مراحل اولیه، این لکه‌ها کوچک هستند، اما با پیشرفت بیماری و فراهم شدن شرایط محیطی مناسب، به هم پیوسته و باعث خشکیدگی و ریزش برگ‌ها می‌شوند. خسارت اصلی این بیماری در مرحله تشکیل غلاف رخ می‌دهد؛ لکه‌های سیاه روی غلاف سبب باز شدن زودرس آن‌ها (ریزش دانه در مزرعه) و نفوذ قارچ به دانه‌های در حال رشد می‌شود. در صورت رطوبت بالا، ممکن است پوشش مخملی سیاه رنگی که در واقع اسپورهای قارچ هستند، روی سطح لکه‌ها مشاهده شود.

شرایط گسترش:

این بیماری در بارندگی‌های مداوم و دمای معتدل (۱۸ تا ۲۷ درجه سانتی‌گراد) گسترش می‌یابد.

روش های کنترل:

• رعایت تناوب زراعی حداقل
• کنترل علف های هرز
• شخم عمیق
• استفاده از بذر سالم
• استفاده از قارچ‌کش‌های مناسب تحت نظر کارشناس منطقه

۹-۳- بیماری ساقه سیاه

بیماری ساقه سیاه یکی از مخرب‌ترین بیماری‌های کلزا در جهان است که می‌تواند سبب کاهش شدید تراکم بوته، کاهش رشد و افت محسوس عملکرد دانه گردد. عامل این بیماری با ایجاد پوسیدگی و سیاه شدن بافت‌های ساقه، طوقه و گاهی ریشه، جریان آب و مواد غذایی را در گیاه مختل می‌کند. این بیماری در بسیاری از مناطق کشت کلزا به ‌عنوان یک بیماری کلیدی شناخته می‌شود و در صورت عدم کنترل، خسارت اقتصادی سنگینی به مزرعه وارد می‌کند.

عامل این بیماری قارچ Leptosphaeria maculans می‌باشد.

  علائم بیماری:

علائم لکه سیاه معمولاً به صورت لکه‌های گرد، قهوه‌ای تیره تا سیاه با حلقه‌های متحدالمرکز بر روی اندام‌های گیاهی ظاهر می‌شود. در مراحل اولیه، این لکه‌ها کوچک هستند، اما با پیشرفت بیماری و فراهم شدن شرایط محیطی مناسب، به هم پیوسته و باعث خشکیدگی و ریزش برگ‌ها می‌شوند. خسارت اصلی این بیماری در مرحله تشکیل غلاف رخ می‌دهد؛ لکه‌های سیاه روی غلاف سبب باز شدن زودرس آن‌ها (ریزش دانه در مزرعه) و نفوذ قارچ به دانه‌های در حال رشد می‌شود. در صورت رطوبت بالا، ممکن است پوشش مخملی سیاه رنگی که در واقع اسپورهای قارچ هستند، روی سطح لکه‌ها مشاهده شود.

شرایط گسترش:

این بیماری در بارندگی‌های مداوم و دمای معتدل (۱۸ تا ۲۷ درجه سانتی‌گراد) گسترش می‌یابد.

روش های کنترل:

• رعایت تناوب زراعی حداقل
• کنترل علف های هرز
• شخم عمیق
• استفاده از بذر سالم
• قارچ‌کش‌های مناسب تحت نظر کارشناس منطقه

۹-۴- پوسیدگی اسکلروتینیایی ساقه

این بیماری توسط قارچ Sclerotinia sclerotiorum ایجاد می‌شود و معمولاً در مرحله گل‌دهی خسارت وارد می‌کند.

۹-۵- نماتدهای ریشه کلزا

نماتدهای خسارت‌زا روی کلزا شامل نماتد مولد غده‌های ریشه از جنس Meloidogyne، نماتد سیست چغندرقند مانند Heterodera schachtii و نماتد مولد زخم ریشه از جنس Pratylenchus است.

نماتدهای ریشه، یکی از آفات پنهان و چالش‌برانگیز محصول کلزا در بسیاری از مناطق جهان به شمار می‌روند که با آسیب به سیستم ریشه‌ای گیاه، باعث کاهش رشد بوته‌ها، افت عملکرد و خسارت اقتصادی به محصول می‌شوند. این موجودات میکروسکوپی خاک‌زی عموماً از اجزای حساس ریشه تغذیه کرده و توانایی جذب آب و مواد غذایی را در گیاه مختل می‌سازند. اهمیت خسارت نماتدهای ریشه اغلب تا زمان کاهش محسوس عملکرد در مزرعه نادیده گرفته می‌شود، زیرا علائم آن مشابه تنش‌های تغذیه‌ای و محیطی است.