ساز و کارهای بالاروندگی و پیچیدن گیاهان بالارونده

تا حالا به این فکر کرده‌اید که یک پیچ یا گیاه بالارونده چطور می‌تواند بدون داشتن یک تنه قطور، گاهی تا چند طبقه یا بلندترین درختان را فتح کند؟ راز این صعود شگفت‌انگیز در سازوکار هوشمندانه و متنوع اندام‌های چسبنده و گیرنده آنها است.
این شاهکار طبیعت، نه تنها زیبایی خیره‌کننده‌ای به باغ و محیط ما می‌دهد، بلکه نمونه‌ای از استراتژی هوشمندانه برای دسترسی به نور بیشتر با کمترین صرف انرژی و تولید بافت سبز است.

یکی از منحصر به فردترین ویژگی‌های بالارونده‌ها، روش‌هایی است که این گونه‌های گیاهی برای بالا رفتن از درختان، درختچه‌ها، داربست‌ها، دیوارها، و انواع تکیه‌گاه‌ها به کار می‌برند. روش‌های یا سازوکارهای گوناگونی در گیاهان بالارونده برای حمایت آنها توسعه یافته است.

در ساده‌ترین حالت ممکن، آنها مانند درختچه‌هایی با شاخه‌های بلند و خمش پذیر هستند که خود را روی اجسام و گیاهان مجاور می‌اندازند. شماری از آنها خارهای روی ساقه دارند که مانند لنگرگاه عمل می‌کنند و ادامه حرکت گیاه را امکان‌پذیر می‌سازند. در حالت تخصصی‌تر، عادت رشد ساقه‌ها و برگ‌ها به گونه‌ای تکامل یافته و سازگار شده است که به دور دیگر ساقه‌ها و شاخه‌ها می‌پیچند. ساقه‌ها پیش از توسعه برگ‌ها گسترش می‌یابند و بنابراین هنگامی که به تکیه‌گاه می‌رسند، وزن زیادی ندارند. برخی از بالارونده‌ها از قلاب استفاده می‌کنند. قلاب‌ها می‌توانند در طول ساقه‌ها و برگ‌ها تشکیل شوند و یا از تغییر شکل گل آذین به دست آیند‌.

در مجموع، بیشتر سازوکارهایی که گیاهان بالارونده برای صعود به کار می‌برند، از تغییرات ساختاری در اندام‌های هوایی مانند برگ، ساقه دمبرگ، گل‌آذین، و… تشکیل شده است.

بیشتر گیاهان بالارونده یا با ساقه‌های پیچنده (خمش‌پذیر _قابل انعطاف)، با کمک پیچک‌ها با چسبیدن به سیستم حمایتی توسط ریشه‌های نابجا و یا توسط بالشتک‌های چسبندی که در نوک پیچک‌ها، تشکیل می‌شود و نیز توسط برگ‌های پیچک مانند و قلاب بالا می‌روند یا به سادگی با خزیدن روی دیگر گیاهان خود را بالا می‌کشند.

اینکه یک گیاه بالارونده با چه ساز و کاری بالا می‌رود، قطر سیستم حمایتی که توسط گیاه بالارونده می‌تواند استفاده شود و نیز ساختار حمایتی مورد نیاز را تعیین می‌کند. به طور کلی، بالا رونده‌های دارای ریشه‌های نابجا یا بالشتک‌های چسبنده، می‌تواند سیستم‌های حمایتی قطورتری داشته باشند کمترین قطر درختان و درختچه‌های میزبان و دیگر سیستم‌های حمایتی، مربوط به بالارونده‌های دارای پیچک است. بنابراین، دانستن روش صعود بالا رونده‌ها برای تعیین ساختار حمایتی مورد نیاز، بسیار ضروری است. همچنین مقدار نیاز به هرس و…. ، نیز در تعیین نوع تکیه‌گاه و یا سیستم حمایت کننده مهم است.

پیش از گزینش یک گیاه بالارونده برای فضای سبز، باید نیازمندی‌های ویژه فضای سبز را در نظر داشت. نوع سازه یا ساختاری که بایستی با گیاهان بالارونده پوشش داده شود و نوع قیمی که به کار می‌رود (چگونگی حمایت گیاهان بالارونده)، تعیین‌گر این است که چه نوع از گیاهان بالارونده را می‌توان استفاده کرد. اگرچه ساز و کاری که یک بالارونده برای صعود دارد، به طور مستقیم با نیازمندی‌های هرس آن در ارتباط نیست اما روی تربیت آن موثر است. برای نمونه، یاسمن‌ها هرگز بدون حمایت نمی‌توانند از یک تکیه‌گاه عمودی بالا بروند. بنابراین، در مورد یاسمن‌ها بیشتر آویزان شدن از یک ارتفاع و اثر آبشاری ارزشمند است.

حساسیت به تماس و یا لمس، از پدیده‌های بسیار پیچیده گیاهی است. نقش فیبرهای ژلاتینی در فرایند پیچیدن پیچک‌ها معلوم شده است. این نوع مواد در برخی از اعضای تیره‌های گیاهی مانند کدوسانان و انگورسانان دیده شده است. فیبرهای ژلاتینی در گونه‌های بالارونده دارای ساقه‌های خمش پذیر و دارای پیچک تولید می‌شود، اما تفاوت چشمگیری بین گونه‌ها و نیز بافت‌های تولید کننده وجود دارد. از سوی دیگر، کلسیم از جمله عناصری است که در فرایندهای پاسخ به لمس موثر است و کالمودولین نیز از پروتئین‌های درگیر در این پدیده است.

واکنش به تماس یا لمس می‌تواند به شکل شگفت‌انگیزی، تند باشد. برای نمونه در دو گونه گل ساعتی Passiflora gracilis و P. sicyoides در مدت ۲۰ تا ۳۰ ثانیه خمش صورت می‌گیرد. در برخی از بالا رونده‌ها مانند Bryonia, براسینواستروئیدها در خمش پیچک نقش دارند، زیرا کاربرد برون‌زای ین ترکیبات، سبب تحریک خمش پیچک شده است. البته به نظر می‌رسد که ایندول‌بوتیریک اسید و دیگر اکسین‌ها نیز در این رابطه نقش دارند. نتایج یک بررسی نشان داده است که گل نیلوفر در یافتن قیم‌های با رنگ‌های گوناگون رفتار متفاوتی نشان می‌دهد. در حالی که تنها ۱۷٪ به سمت قیم سیاه رنگ حرکت کردند و ۷۵٪ به سمت قیم‌های زرد و سبز گرایش نشان دادند.

منابع مورد استفاده برای این مقاله

کتاب گیاهان بالارونده زینتی – (دکتر همایون فرهمند)
کتاب گیاه شناسی دکتر احمد قهرمان – جلد دوم
کتاب مبانی فیزیولوژی گیاهی – (دکتر امید یونسی، دکتر علی مرادی، دکتر محمد اسماعیل پور)